„Wierzba Estery” Sala / Sniderman / Sala – wystawa

Wystawa projektu Wierzba Estery autorstwa Katarzyny i Marty Sala oraz Roberta Yerachmiela Snidermana.

Wystawa prezentuje artefakty i dokumentację z archiwum projektu Wierzba Estery, łącząc warstwy historyczną, kulturową i osobistą, zacierając granice między badaniami prywatnymi, artystycznymi i akademickimi. Wątki narracyjne rozciągają się w przestrzeni galerii wokół centralnie ustawionej wierzby białej.

 

Wystawę rozpoczyna zdjęcie przerzedzonej trawy z odręczną notatką “miejsce po wierzbie, Chrzanów, 2021, Dawny Plac Estery”. Narracja rozrasta się, prowadząc przez materiały archiwalne Placu Estery w Chrzanowie dotyczące zarówno jego zabudowy, jak i wspomnień, wyobrażeń jego dawnych i obecnych bywalców oraz ich potomków.

 

Obok skanu dokumentu założycielskiego Wielkiej Synagogi, fotografii jej zburzenia w 1973, niedawnej rozbiórki domu modlitw, czy wydarzeń upamiętniających likwidację getta chrzanowskiego wiszą relikwiarze miasta – kolaże z tynkami kamienic chrzanowskich, fragmentami wierzb, styropianem, maskami FFP2 – a także wideo epistolarne, nagrania świadectw i rozmów ze spotkań z dawnymi i obecnymi mieszkańcami oraz osobami zaangażowanymi w pielęgnowanie pamięci o społeczności żydowskiej miasta, zdjęcia rodzinne, kalendarz z Chrzanowa, list do babci Estery.

Na wystawie spotykają się historie dwóch rodzin, mieszkających w pobliżu Placu, ale w różnym czasie: rodzina Salów i Wasserteilów, które poznały się w trakcie projektu.

 

Rodzina Wasserteilów mieszkała w Chrzanowie do czasu eksterminacji żydowskiej ludności miasta. Abraham Wasserteil był prawdopodobnie ostatnim żydowskim mieszkańcem Chrzanowa, który jako chłopiec ukrywał się w murach budynku po ostatnich deportacjach. Przeżył. Znaczna część jego rodziny, w tym matka Estera, została zamordowana w Auschwitz.

 

Rodzina Salów, która przez trzy pokolenia zamieszkiwała budynek przy dawnym Placu Estery, po raz pierwszy wprowadziła się tam po wojnie w 1948 roku. Wojciech Sala, ojciec Kasi i Marty, wspominał wyburzenie synagogi, którego był świadkiem, podkreślał dziedzictwo miejsca, w  którym żyją. Poinformował Martę o ścięciu starej wierzby i pomógł w zainicjowaniu tego projektu.

 

Oboje Abraham i Wojciech wnieśli ogromny wkład w etyczny, estetyczny i społeczny rozwój, treść i formy projektu Wierzba Estery. Wojciech zmarł kilka miesięcy przed otwarciem wystawy. 94-letni Abraham, po tym jak ogłosił, że już nigdy nie będzie podróżował, dowiedziawszy się o projekcie od swojej najmłodszej córki, zdecydował się na podróż z rodziną z Izraela/Palestyny, aby zasadzić z nami drugą wierzbę, Wierzbę Estery.

W wystawę wpleciony jest cykl wierszy odzwierciedlających proces powstawania projektu, artykułujących pewien rodzaj żydowskiej teologii, napisanych na papierze kąpanym w wywarze z kory wierzby.

 

Wspólne praktyki kulturowo-medyczne społeczności żydowskich i słowiańskich z zastosowaniem wierzb stanowią tutaj ważny punkt odniesienia. Instalacja z wiszącymi słoikami prezentuje odręczne notatki opowiadające o tradycyjnych przepisach i rytuałach, a szkło słoików powiększa zapiski i fragmenty opisywanych materiałów jak na przykład pukiel włosów dziecka czy strzępy kory wierzby. Pod słoikami, w okręgu wyznaczonym liną, stoi mała niebieska beczka wypełniona cichą wodą, zaczerpniętą z pobliskiej Wisły w noc poprzedzającą wernisaż. W rogu na stole ustawiono puste słoiki na „Cichą/Milczącą Wodę”, której znaczenie przybliża tekst Dr. Marka Tuszewickiego.

 

3 lipca 2022 puste słoiki zostaną napełnione, wierzba wróci na Plac Estery, a chętni udadzą się do Chrzanowa towarzysząc jej w adaptacji i wzmacniając milczącą wodą.

 

Wystawa zamyka pewien etap projektu, ukazuje proces twórczy od momentu jego zainicjowania w 2018 roku, poprzez poszukiwanie śladów pamięci w mieście, zbieranie wspomnień jego współczesnych i dawnych mieszkańców, badania nad historią, symboliką i leczniczymi właściwościami wierzby białej, kończąc na przygotowaniu i zaproszeniu publiczności do aktywnego udziału w happeningu – ceremonii zasadzenia nowego drzewa – tytułowej Wierzby Estery – na dawnym Placu Estery w Chrzanowie, w miejscu, w którym stała, wyburzona w latach 70-tych, Synagoga Wielka.

 

Na tym jednak projekt się nie kończy. Gest zasadzenia Wierzby Estery wzmocnił potrzebę współpracy pomiędzy lokalnymi, regionalnymi i diasporycznymi środowiskami oraz instytucjami na rzecz kontynuowania pielęgnacji dziedzictwa żydowskich obywateli Chrzanowa i przeplatających się tradycji odmiennych społeczności, które żyły, żyją i/lub będą żyć w mieście razem w przyszłości. Wierzba Estery zachęca do aktywnego uczestnictwa w praktykach nieinwazyjnego, zielonego upamiętniania miejsc wspólnego, traumatycznego dziedzictwa.

Więcej o happeningu sadzenia wierzby Estery tutaj: Wierzba (grób), która zna ściętą wierzbę (żałobnicę), która znała wykorzeniony plac (kobietę) aut. Robert Yerachmiel Sniderman (The Hopkins Review, 2023).

wystawa prezentująca projekt Wierzba Estery

  • aranżacja wystawy: Marta i Katarzyna Sala, Robert Yerechmiel Sniderman
  • wizualizacja archiwów: Cheong Kin Man
  • wideo: Katarzyna Sala
  • kolaże i tkaniny: Marta Sala
  • wiersze: Robert Yerachmiel Sniderman
  • tłumaczenia wierszy: Piotr Mierzwa,
  • list do Estery Wasserteil: Sharon Wasserteil, tłumaczenie: Dr. Ewa Węgrzyn
  • zdjęcia archiwalne rodziny Wassertheil
  • zdjęcia archiwalne rodziny Sala
  • materiały archiwalne Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
  • materiały archiwalne Eugeniusza Kępińskiego
  • tekst o milczącej wodzie: Dr. Marek Tuszewicki
  • spacer milczącej wody w Chrzanowie: Śomi Śniegocka
  • tłumaczenia wideo, tekstów ściennych, instalacji słoików: Joanna Figiel
  • wywiadu udzielili: Kamil Bogusz, Aneta Drzewiecka, Monika Głuska-Durenkamp, Leszek Morawiecki, Simon-Pierre de Ghaisne de Bourmont, Sharon Wasserteil
  • szczególny wkład wnieśli: Jerzy Jura, Joanna Rajkowska, Magdalena Rubenfeld Koralewska, Anna Sadło-Ostafin, Anna Sala, Wojciech Sala, Szymon Uliasz, Dorota Walczyk, Sharon i Abraham Wasserteil
Partnerzy

Projekt zrealizowany we współpracy z FestivALTem, Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich, Miejskim Ośrodkiem Kultury, Sportu i Rekreacji w Chrzanowie oraz Allianz Kulturstiftung.

Finansowanie

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej i Uniwersytetu Simona Frasera.