Baulager 15/XIV w Mogile – spacer edukacyjno-popularyzacyjny

Pod niecodzienną nazwą Baulager 15/XIV (niem. Baulager, eng. construction camp, pol. zaplecze budowy/skład budowlany) kryje się jedna z dwóch subkategorii nazistowskich obozów pracy przymusowej, odnosząca się do miejsc, w których więźniów zmuszano do prac budowlanych, wykopalisk i usuwania gruzów. Śmiertelność była tu większa niż w drugim podtypie – niem. Fabriklager / eng. the factory camp / pol. obóz fabryczny – opisującym przymusową pracę więźniów przy produkcji zbrojeniowej. 

Numer 15 najprawdopodobniej oznacza numer konkretnego miejsca odosobnienia w danym systemie/sieci obozów, z kolei cyfra XIV odnosić się może do okręgu administracyjnego (dystryktu) w systemie niemieckim, obejmującym okolice Krakowa (w czasie wojny Mogiła należała do dystryktu krakowskiego, czyli jednostki administracyjnej Generalnego Gubernatorstwa).

Baulager 15/XIV – założony najprawdopodobniej wiosną 1942 roku – zajmował powierzchnię ok. 5-10 hektarów. Od południa teren ograniczała skarpa, od północy – stacja kolejowa Mogiła oraz droga z Czyżyn do Pleszewa (w stronę Nowego Brzeska). Współcześnie odpowiada to obszarowi osiedli Centrum E, Na Skarpie, Młodości (częściowo), Ogrodowe (niektóre obiekty). 

Teren ogrodzono dwumetrową siatką z drutem kolczastym. Oprócz przypisanej składowi bocznicy kolejowej, w bezpośrednim sąsiedztwie składu znajdowała się także kuchnia przygotowująca posiłki dla pracujących przymusowo więźniów oraz kino Pod wesołą łopatą, w którym odbywały się projekcje filmowe dla niemieckiego wojska i dla jeńców (na te drugie wpuszczano okoliczną ludność). 

Wśród grup ofiar przeważali jeńcy sowieccy, węgierscy, rumuńscy i jugosławiańscy. Pracowali tam także żydowscy więźniowie i żydowskie więźniarki z Polski i Węgier oraz polscy robotnicy przymusowi i nieżydowscy Polacy z KL Plaszow. Znamy nazwiska zaledwie kilku osób związanych z historią tego miejsca: siostry Rena i Ernestyna Meisels z Krakowa, krakowski Żyd nazwiskiem Koch oraz nieżydowskie Polki Zającowa i Guzikowa z Zakopanego.

Obóz zlikwidowano w styczniu 1945 – los przebywających w nim jeńców pozostaje nieznany. Rozbiórka baraków toczyła się w latach 1945-1949. W 1949 rozpoczęto budowę Nowej Huty. 

Projekt spaceru dźwiękowego po terenie dawnego składu budowlanego Baulager 15/XIV w Mogile (obecnie: Nowa Huta) nie byłby możliwy, gdyby nie zaangażowanie lokalnej społeczności, od lat dokładającej starań, aby upamiętnić historię tego miejsca i jego ofiary – poprzez założenie grupy facebookowej NH Tablica pamięci, złożenie projektu budżetu obywatelskiego i inne oddolne działania aktywistyczne (zbieranie materiałów archiwalnych i świadectw ustnych, rozmowy z mieszkańcami i mieszkankami, instytucjami publicznymi, dzielenie się wiedzą wernakularną z innymi osobami). 

Nasz pierwszy wspólny projekt – Wykroje pamięci (2024) – poświęcony był pochodzącym z Krakowa siostrom Meisels: Ernestynie, Paulinie, Renie, Gizeli i Maryli. Ernestyna i Rena były więźniarkami Baulager 15/XIV w Mogile, a także KL Plaszow, KL Auschwitz i KL Stutthof, gdzie ślad po nich się urywa.

Nawiązując do krawieckich tradycji, silnie obecnych w rodzinie Meisels, oraz feministycznego potencjału sztuki kraftywizmu, wspólnie z nowohuckimi instytucjami – Domem Utopii – Międzynarodowym Centrum Empatii oraz Ośrodkiem Kultury Norwida – zorganizowaliśmy wydarzenie składające się z prelekcji historycznej dot. historii obozu, otwartej dyskusji o roli lokalnego aktywizmu oraz warsztatów hafciarskich z artystką Ewą Cieniak i Miejskimi Hafciarkami z ARTzony. Ich następstwem była prezentowana tam wkrótce potem wystawa portretów sióstr Meisels stworzonych przez uczestniczki.

Równolegle pozostawaliśmy w kontakcie z dyrekcją Muzeum Nowej Huty, zlokalizowanego w obrębie poobozowego terenu. Staraliśmy się wesprzeć społeczność skupioną wokół facebookowej grupy NH Tablica Pamięci i uzyskać informacje na temat możliwości zamontowania tablicy pamiątkowej na elewacji budynku. Okazało się to niemożliwe ze względu na planowane prace remontowe; rozpoczęły się one w roku 2025 i potrwają do roku 2028.

Muzeum Nowej Huty planuje przybliżyć historię Baulager 15/XIV w ramach przyszłej wystawy stałej (wystawę plenerową zaprezentowano w 2022 i udostępniono online). Realizuje także ofertę tematycznych spacerów historycznych, a w 2025 przeprowadziło konsultacje społeczne dotyczące pomysłów na potencjalne upamiętnienia obozu w przyszłości (raport dostępny tutaj).

Ów okres przejściowy – remont gmachu, konceptualizowanie wystawy stałej i scenariusza upamiętnienia – stał się dla nas impulsem do kontynuowania oddolnych, pozainstytucjonalnych działań skupionych na przywracaniu pamięci o tym mało znanym epizodzie w historii dzisiejszej Nowej Huty. Nasz projekt pomyślany został jako komplementarny wobec istniejącej i przyszłej oferty muzealniczej, a nie konkurujący z nią.

Spacer dźwiękowy stanowić będzie trwałą, cyfrową, powszechnie dostępną formę upamiętnienia – wzorowaną na podobnych spacerach realizowanych przez nas na terenie dawnego KL Plaszow w Krakowie (W tym miejscu) oraz na Saskiej Kępie i Grochowie w Warszawie (Ukrywający się i ratujący).

Do współpracy ponownie zaprosiliśmy artystę Ludomira Franczaka, współtwórcę projektu W tym miejscu. Punktem wyjścia jest dla nas proces przemian, jakim podlegał ten teren na przestrzeni lat, doprowadzając do zacierania się pamięci o jego nazistowskiej historii oraz opowiedzeniu o roli lokalnej społeczności i wernakularnej wiedzy w jej odzyskiwaniu. W miarę możliwości postaramy się także włączyć w soundscape inne perspektywy.

Premiera projektu odbędzie się jesienią 2026 roku.

Osobom zainteresowanym historią Baulagru 15/XIV, Nowej Huty – z perspektywy lokalnej, naukowej, wernakularnej czy wspomnieniowej – oraz lokalnymi inicjatywami pamięciowymi na przestrzeni lat polecamy również zapoznanie się z następującymi źródłami/inicjatywami: 

1. Nowohucka Kronika Filmowa nr 682, Ośrodek Kultury Norwida, 13.08.2024, https://www.youtube.com/watch?v=8mEc8GP3bQI. 
2. Renata Radłowska, Niemiecki obóz pracy przymusowej na terenie obecnej Nowej Huty. Historia prawie nieznana, Gazeta Wyborcza (Kraków), 26.04.2021, https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,27016719,niemiecki-oboz-pracy-przymusowej-w-nowej-hucie-historia-prawie.html.
3. Renata Radłowska, Kobietom w ucieczce z obozu pracy pomogła rodzina Feretów z Mogiły. Kto zna ich losy?, Gazeta Wyborcza (Kraków), 18.05.2021, https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,27095622,wojenna-historia-z-nowej-huty-bedzie-miala-ciag-dalszy.html. 
4. Poprzez pamięć, a nie zapomnienie, Budżet Obywatelski Kraków, 2022, https://budzet.krakow.pl/projekty2021/4130-poprzez-pamiec–a-nie-zapomnienie-.html 
5. NOWA ODSŁONA „MIASTA IDEALNEGO”: „Baulager” – oprowadzanie z Grzegorzem Jeżowskim, Dom Utopii – Międzynarodowe Centrum Empatii, 28.11.2024, https://domutopii.pl/event/nowa-odslona-miasta-idealnego-baulager-oprowadzanie-z-grzegorzem-jezowskim/.
6. Stanisław Pater, Nad ujściem Dłubni do Wisły: walka i męczeństwo podczas okupacji niemieckiej na terenie obecnej Nowej Huty w latach 1939 do 1945, Cywilna Spółka Wydaw. Książek Pamiątkowych, Kraków 1989.
7. Czas zatrzymany 3. Nie tylko o szkole. Tom 1, red. Adam Gryczyński, Nowohuckie Centrum Kultury, Kraków 2019. 
8. Tomasz Owoc, Jeńcy wojenni w okupowanym Krakowie 1939-1945, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Kraków. 
9. Czesław Pilichowski, Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945, PWN, Warszawa 1979.
10. Remigiusz Kasprzycki, Rakowice-Czyżyny w latach 1921-1955. Krakowskie Lotnictwo w Służbie Wojskowej i Cywilnej, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2010.
11. Karin Orth, The Genesis and Structure of The National Socialist Concentration Camps, w: The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, t. 1: Early Camps, Youth Camps, and Concentration Camps and Subcamps under the SS-Business Administration Main Office (WVHA), Part A, red. Geoffrey P. Megargee, Indiana University Press & USHMM, Bloomington 2009.
12. “Głos Nowohucki” (1999/50, 2004/21, 2004/29, 2004/52, 2010/50, 2024/8).
13. “Głos Nowej Huty” (1969/2).

Za pomoc w realizacji projektu dziękujemy m.in.: Zuzannie Bednorz, Dariuszowi Grochalowi, Katarzynie Kobylarczyk Kułakowskiej, Agnieszce Nieradko (Komisja Rabiniczna ds. Cmentarzy / Biuro Naczelnego Rabina Polski), Pawłowi Szapiro, Małgorzacie Szymczyk-Karnasiewicz (Dom Utopii – Międzynarodowe Centrum Empatii), Grażynie Olewniczak, Tomaszowi Owocowi (Muzeum Hutnictwa w Chorzowie), Tomaszowi Talerzakowi (Dom Utopii – Międzynarodowe Centrum Empatii), Karolinie Żłobeckiej (Muzeum Nowej Huty).